Ron Bos

Must-read: Slimme digitale transformatie: een wezenlijk andere toekomst en stad

Smart city. Uberificatie. Digitale disruptie. Allemaal termen waar iedereen wel over heeft gelezen of gehoord. Er waait een wind van vernieuwing door de planologie. Dat ICT daar steeds meer impact op gaat hebben is duidelijk, maar hoe…? Ontwikkelingen als Het Nieuwe Werken zorgen ervoor dat bedrijven zich anders gaan organiseren, waardoor alsmaar meer ruimtelijke verdichting ontstaat. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor onderwijs en winkelen. We kunnen steeds meer met minder oppervlak. Op het gebied van mobiliteit echter lopen we hier nog mee achter: ICT lijkt daar vooral alleen maar méér drukte op te leveren: we komen nog steeds massaal op hetzelfde moment op de dezelfde plek aan. En dat levert filedrukte, parkeerproblemen en overvolle treinen op. De vraag is dus: ontstaat door ‘digitaal’ daadwerkelijk een andere stad, of gaan diezelfde digitale technieken onze bereikbaarheidsknelpunten juist verergeren…?  

ICT wordt meer en meer onderdeel van ons dagelijks leven en dat gaat ongelofelijk snel. “Dat wordt vaak digitale disruptie genoemd, maar ik heb het liever over digitale transformatie”, stelt Ron Bos. “De overgang van een oude manier van organiseren naar een nieuwe, en waarbij online de basis vormt. Ik zal het uitleggen: bij digitale transformatie komen drie soorten innovaties samen: technologische, economische en sociale innovatie. Technologische innovatie is het gebruikmaken van internet; daar vindt het koopproces plaats: zoeken, vergelijken, bestellen en afrekenen. Economische innovatie betekent anders omgaan met kosten: economisch gezien kan niets opwegen tegen virtuele schapruimte. Als je dan vervolgens ook onderling goederenuitwisseling of diensten opzet, uitwisselt en elkaar beoordeelt, ontstaat sociale innovatie: ook wel bekend als de deeleconomie. Bedrijven als Uber en Airbnb zijn juist disruptief omdat ze die drie innovaties combineren. Over de sociale kant van het verdienmodel kun je discussiëren (zoals UberPop), maar bij Airbnb mag je je eigen woning verhuren, binnen de regels.

Digitale transformatie wordt niet beter uitgelegd dan door internetpionier Jo Caudron in zijn boek Digital transformation: bereid je organisatie voor op de toekomst. Caudron beschrijft daarin drie transformatiegolven. De eerste golf betrof media: de muziekindustrie, videoverhuur en fotografie zijn radicaal veranderd als gevolg van digitalisering, denk maar aan de ondergang van Kodak. De tweede golf leverde nieuwe diensten op voor reizen (Airbnb, Booking), winkelen (Bol, Coolblue) of vervoer (Uber, Lyft, BlaBlaCar): hier gaat het vooral om de creatie van digitale platforms die vraag en aanbod bij elkaar brengen. De derde golf – die nu langzaamaan begint – verandert aspecten in ons dagelijks leven en daarmee de stad: zorg, onderwijs, retail, energie, bankieren, etc.

Al deze gebieden hebben een ruimtelijke component die hierin vroeg of laat meeverandert. Bankieren gaat nu al bijna helemaal digitaal, filialen bestaan nauwelijks meer en er zijn al banken die puur via een app opereren. Maar ook bankkantoren waar geen klanten hoeven te komen worden in hoog tempo geautomatiseerd. Winkelen verandert ook snel: waar voorheen een webshop een extraatje was voor retailers, ontstaan nu juist bedrijven die beginnen vanuit een online catalogus en daar vervolgens een betaalsysteem en distributienetwerk omheen bouwen. Boodschappen doen kan inmiddels ook digitaal, alleen moet je daarbij niet denken aan de handscanners die het werk van de caissière overnemen. Je praat dan over een app waarmee je bestelt en die vervolgens zorgt dat je boodschappen bezorgd worden waar en wanneer het jou uitkomt. Een supermarktketen die zo werkt bestaat ook al.”

Bankieren via een app. Winkelen via een app. Reizen via een app. Boodschappen via een app. Stopt het daar?

“Ook de gezondheidszorg staat aan de vooravond van een revolutie: techbedrijven als Philips en Apple zetten vol in op health en met name op preventie en monitoring. Dat scheelt enorm aan consulten: die gaan namelijk virtueel. Hetzelfde geldt voor onderwijs: stel, je mag morgen vanuit ‘digitaal’ een universiteit opzetten – hoe ziet die eruit? Beslist geen massaal en vooral duur gebouw met grote vervoersstromen in de spits naar een slecht bereikbare locatie, is mijn vermoeden. En ook de energiesector is bezig met een digitale transformatie: elektrisch en decentraal georganiseerd in plaats van fossiel en centraal georganiseerd. Ook dat heeft een ruimtelijke component. Ten slotte, ook zoiets ‘kleins’ als de autodealer verandert: Tesla verkoopt vrijwel alleen auto’s online: je geeft je wensen aan en ze brengen je auto thuis. Daar zit iets toch ook iets van ironie in.

Hoe ver en hoe snel dit proces zich gaat ontwikkelen is nog niet duidelijk. Er zijn ook tegengeluiden; zo openen online winkels bakstenen filialen, al is het maar om late-adopters aan zich te binden. Én we blijven elkaar ontmoeten…! Zo bleek uit een gesprek met de Universiteit in Tilburg dat de campus steeds meer gebruikt wordt als ontmoetingsruimte, ook in de weekenden. Studeren doe je 24/7 en in kleine groepen, bijvoorbeeld bij Starbucks, niet alleen en masse in een collegezaal. Nu zitten we in een transitie: je ziet beide manieren nog, maar het zou kunnen dat dit op termijn echt gaat veranderen.

Hoe dan ook: de digitale stad of ‘smart city’ zou er dus weleens fundamenteel anders uit kunnen zien dan we ons nu voorstellen. Het vraagt om een fundamentele herijking van ruimtelijke functies als ‘winkel’, ‘ziekenhuis’, ‘supermarkt’, ‘school’ of ‘kantoor’. Niet alles gaat virtueel, maar de logistiek verandert wel. En daarmee verandert dus ook de behoefte aan vloeroppervlak of de vervoersbehoefte. We kunnen steeds meer met minder oppervlak. De vraag is dan ook of de trend van (economische) schaalvergroting zoals in veel kennelijk voor de hand liggende branches maar ook onderwijs en zorg doorzet, óf dat we een trendbreuk gaan meemaken: decentraler en kleinschaliger. En wat doet dat vervolgens met mobiliteit? We weten het nog niet. Digitale transformatie is nog niet rijp, we zitten pas in de beginfase.”

Ron Bos is verkeersplanoloog bij de Gemeente ’s-Hertogenbosch en stedelijk trendblogger op www.smarturbanism.org. Deze blog is geschreven als bijdrage aan The Next Mobility Hack op 14 en 15 oktober 2016 in Eindhoven.